Trong các thể loại văn học, trào phúng là một trong những địa hạt khó chinh phục bậc nhất. Bởi để người đọc bật cười đã khó, khiến họ cười rồi nghĩ, cười mà thấy đau, lại càng khó hơn. Tiếng cười trong văn chương, nếu chỉ dừng ở mức mua vui, rất dễ trôi qua; nhưng nếu quá nặng nề, lại đánh mất bản chất của trào phúng. Ngẫm - Cười của nhà văn Trần Minh Cường đi đúng vào vùng “khó” ấy - nơi tiếng cười phải gánh trên mình trách nhiệm nhận thức.
Khi tiếng cười không còn là trò đùa
Đọc Ngẫm - Cười, người ta nhanh chóng nhận ra: đây không phải là tập truyện để cười xong rồi quên. Tiếng cười trong tác phẩm bật ra từ sự thật trần trụi của đời sống, từ những nghịch lý quen thuộc đến mức con người nhiều khi không còn đủ tỉnh táo để nhận ra.
Tác giả không dựng nên những tình huống giật gân hay phi lý. Trái lại, anh chọn những lát cắt rất nhỏ: một danh xưng, một lời phát biểu, một hành vi được gắn nhãn “tử tế”, một mối quan hệ được ca ngợi là “chí cốt”. Chính sự quen thuộc ấy khiến người đọc giật mình, bởi tiếng cười không đến từ trí tưởng tượng, mà đến từ nhận diện: “À, chuyện này mình đã từng thấy…”.
Viết ngắn - trúng - lạnh: bản lĩnh của trào phúng
Về mặt nghệ thuật, Ngẫm - Cười thể hiện rõ bản lĩnh của người viết trong việc tiết chế ngôn từ. Trần Minh Cường không kể dài, không giải thích nhiều, không dẫn dắt cảm xúc. Mỗi truyện giống như một mũi kim nhỏ, đâm rất nhanh, rất gọn – và để lại dư chấn.
Những “đòn kết” trong truyện thường lạnh, thậm chí tỉnh queo, nhưng chính sự lạnh lùng ấy lại làm bật lên chất trào phúng sâu cay. Người đọc bật cười vì thấy sự thật bị lột trần một cách không thương tiếc; rồi ngay sau đó là cảm giác sượng sùng, bởi cái bị cười ấy không hoàn toàn xa lạ.
Đây là kiểu tiếng cười không vỗ tay, không rộn ràng, mà khiến người ta im lặng một nhịp.
Trào phúng của người hiểu đời
Tiếng cười trong Ngẫm - Cười không mang vẻ ngông nghênh hay hiếu thắng. Nó là tiếng cười của một người từng trải, đã đi qua nhiều môi trường xã hội, hiểu rõ những cơ chế vận hành của danh - lợi - quyền lực, của hình thức và đạo đức giả. Bởi thế, khi cười, tác giả không cần lên giọng châm chọc; chỉ cần đặt sự thật đúng chỗ, nó tự phát nổ.
Ở đây, trào phúng không nhằm bêu riếu cá nhân cụ thể, mà nhắm đến những kiểu người, kiểu hành vi, kiểu tư duy đang tồn tại phổ biến. Chính sự phổ biến ấy làm cho tiếng cười mang tính xã hội rõ rệt, vượt ra khỏi phạm vi một câu chuyện riêng lẻ.
Khi người đọc không được đứng ngoài
Một trong những thành công lớn của Ngẫm - Cười là việc tác giả không cho phép người đọc đứng ngoài cuộc. Ta không thể an tâm cười vào một “nhân vật xấu” nào đó, bởi cách viết luôn khiến ta thấy thấp thoáng hình ảnh quen thuộc của đời sống quanh mình – và đôi khi là của chính mình.
Tiếng cười vì thế quay ngược trở lại, trở thành một hình thức tự vấn. Nó đặt ra câu hỏi: ta đang phê phán điều gì, và liệu ta có vô tình tham dự vào chính những điều ấy hay không? Đây chính là ranh giới phân biệt giữa trào phúng có chiều sâu và trào phúng đơn thuần gây cười.
Đóng góp lặng lẽ nhưng đáng kể
Trong bối cảnh văn học trào phúng Việt Nam hiện nay khá thưa vắng những tác phẩm có dấu ấn, Ngẫm – Cười là một sự xuất hiện đáng chú ý. Tập truyện không ồn ào trên thị trường, không đánh vào thị hiếu dễ dãi, nhưng lại kiên nhẫn làm một việc khó: giữ cho tiếng cười còn khả năng phản biện và thức tỉnh.
Ngẫm - Cười cho thấy rằng trào phúng, nếu được viết bằng trải nghiệm sống, sự tỉnh táo và trách nhiệm với con người, vẫn có thể trở thành một công cụ văn hóa mạnh mẽ. Đó là tiếng cười không nhằm giải trí thuần túy, mà để người ta cười xong rồi nghĩ, nghĩ xong rồi biết dè chừng hơn với chính mình và với đời sống đang vận hành quanh ta.
Và chính ở điểm đó, nghệ thuật gây cười trong Ngẫm - Cười đã chạm đến tầng sâu nhất của văn chương: khi tiếng cười không còn vô hại, mà trở thành một hình thức nhận thức.
Ngẫm - Cười sẽ được ra mắt vào lúc: 15:00 Đến 19:00 - Ngày 08 tháng 5 năm 2026
Tại: Lumiere Byblos Villa - 6B Ngô Thời Nhiệm, Xuân Hòa, Hồ Chí Minh.
